BÖLÜM-1
GİRİŞ

Küresel enerji dönüşüm süreci, çevresel sürdürülebilirliğin ve yerli kaynak kullanımının ön plana çıktığı yeni bir enerji paradigmasını beraberinde getirmiştir. Bu dönüşümde güneş enerjisi, temiz ve sınırsız bir kaynak olarak öne çıkmakta; enerji arz güvenliği, karbon emisyonlarının azaltılması ve ekonomik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda stratejik bir rol üstlenmektedir. Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla yüksek güneşlenme süresi ve radyasyon potansiyeli sayesinde bu alanda büyük bir avantaja sahiptir.

2025 yılı itibarıyla ülkemizin toplam kurulu gücünde önemli bir paya ulaşan güneş enerji santralleri (GES), yalnızca büyük ölçekli yatırımlar değil; aynı zamanda lisanssız üretim modeliyle sanayi, ticaret ve bireysel tüketim alanlarında da yaygınlaşmaktadır. Bu yaygınlaşma, hem enerji üretim portföyünün çeşitlendirilmesi hem de enerji maliyetlerinin düşürülmesi açısından önemli fırsatlar sunmaktadır.

Bu bültenin devamında, Türkiye'nin güneş enerjisi yatırımlarında en güncel durumu, potansiyeli, enerji yatırımlarında karşılaşılan yapısal ve teknik riskler ile hasar türleri sektörel verilerle desteklenerek detaylı biçimde değerlendirilecektir.




BÖLÜM - 2 
TÜRKİYE DE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ:

T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine göre; 2025 yılı Mayıs ayı itibarıyla ülkemizin kurulu enerji gücü 119.271 MW seviyesine ulaşmıştır. Enerji kaynaklarına göre dağılım oranları ise şu şekildedir: %27,1 hidrolik enerji, %20,6 doğal gaz, %18,4 kömür, %11,2 rüzgâr, %19 güneş, %1,5 jeotermal ve %2,2 diğer kaynaklar.



2025 yılı Mayıs ayı sonu itibarıyla, ülkemizdeki elektrik enerjisi üretim santrali sayısı 36.086’ya (Lisanssız santraller dâhil) ulaşmıştır. Mevcut santrallerin 34.010 adeti güneş, 381 adeti rüzgâr, 771 adeti hidroelektrik, 71 adeti kömür-termik, 66 adeti jeotermal, 329 adeti doğalgaz, 458 adeti ise diğer kaynaklı santrallerdir.

YENİ BİR YAPI OLARAK HİBRİT (GES-RES vb.) SANTRAL UYGULAMALARI VE YENİ DÖNEM DÜZENLEMELERİ:

Türkiye’nin enerji üretim yapısında son yıllarda hibrit santral uygulamaları dikkat çekici biçimde yaygınlaşmaya başlamıştır. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun (EPDK) yayımladığı düzenlemeler kapsamında, lisanslı üretim tesislerine aynı trafo bağlantı kapasitesini korumak şartıyla, ilave yenilenebilir kaynak kurulmasına imkân tanınmıştır. Bu sayede mevcut altyapı kullanılarak üretim kapasitesi artırılabilmekte, kaynaklar birbirini tamamlayacak şekilde optimize edilebilmektedir.

Güneş ve rüzgâr enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklar farklı üretim profillerine sahip olsa da, bu iki kaynağın hibrit yapıda birleştirilmesi sistem verimliliği açısından avantajlı hâle gelmektedir. Özellikle mevsimsel ve saatlik üretim dalgalanmalarının dengelenmesi açısından hibrit santraller şebeke yönetimine katkı sağlamakta, enerji arzında sürekliliği desteklemektedir.

Hibrit yapılar, aynı sahada birden fazla kaynağın kullanılması sayesinde alan verimliliği, maliyet etkinliği ve altyapı optimizasyonu gibi pek çok avantaj da sunmaktadır. Bu nedenle hibrit enerji üretim modelleri, Türkiye’nin enerji dönüşüm sürecinde giderek daha stratejik bir konum kazanmaktadır.
Hibrit santrallerin sigortalanmasında öne çıkan avantajlı parametreler;

• Farklı kaynak kullanımının yarattığı süreklilikle üretim dalgalanmalarının dengelenmesindeki başarı,
• Özellikle RES’lerde türbin ve kanat hasarlarına bağlı uzun duruşların, GES sayesinde verimlilik yönünden bir kısmının absorbe edilebilmesi,  
• Böylece bir hasar halinde olası üretim ve kar kaybının sınırlandırılması şeklinde gözlemlenmiştir.

Diğer taraftan bir hasar halinde maliyetlere ve duruşlara etkisi büyük olan ENH (Enerji Nakil Hattı)  yapısının sigortalanma limitleri öne çıkmaktadır.

Hibrit santrallerde üretilen enerji, genellikle enerji nakil hattı (ENH) aracılığıyla şalt sahasına iletilerek enterkonnekte sisteme iletim hattı üzerinden aktarılmaktadır. Bu santraller genellikle geniş bir arazi üzerine kurulduğundan, ENH hatları da doğal olarak uzun mesafeleri kapsamaktadır.

Ancak incelenen sigorta poliçeleri ve wording hükümlerinde, tesis sahibinin mülkiyetinde olsa bile,  300–500 metreyi geçmeyen ENH hatlarında meydana gelen hasarlar için teminat sağlandığı görülmektedir.

Lisanssız küçük ölçekli GES yapılarından farklı olarak, imalat ve kullanım süreçleri açısından hibrit santraller farklılık gösterir.

Şöyle ki; lisanssız küçük ölçekli GES ler, kendilerine en yakın dağıtım noktasına kadar aktarım için gerekli ENH ları yatırım sürecinde kendileri imal edip ilerleyen süreçte dağıtım şirketine devrederek bakım ve kontrol sorumluluğundan kurtulurken, iletim hattına irtibatlı hibrit santraller için genellikle bu durum söz konusu değildir.

Yani; hibrit santrallerde üretilen enerji yine yatırımcı tarafından yaptırılan uzun mesafeli ENH ile önce şalt sahasına, oradan 154,000 Volt gerilim seviyesinde olan TEİAŞ iletim hattına aktarılmakta ve işletme süresi boyunca bu hatlardaki bakım-onarım sorumluluğu yine yatırımcıya (sigortalı)  ait olmaktadır.
Özetle; hibrit santraller için ENH mesafesinin sigortalanma aşamasında yeterince incelenmesi ve risk analizine tabi tutularak teminat sağlanan mesafe limitlerinin poliçelerde açık şekilde belirtilmesi, ayrıca bu limit dışında gerçekleşen ENH hasarlarının hem hattın kendisinde hem santralde yol açacağı sonuç hasarlarının değerlendirme kriterlerine poliçelerde açıkça yer verilmesi, olası bir hasar halinde sigorta poliçesinin taraflarında uyuşmazlığı önleyecektir.


BÖLÜM – 3
TÜRKİYE’NİN GÜNEŞ ENERJİSİ POTANSİYELİ VE GES KURULU GÜCÜ

Türkiye, yüksek güneşlenme süresi ve geniş radyasyon potansiyeli ile güneş enerjisi üretiminde avantajlı ülkeler arasında yer almaktadır. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine göre, 2025 yılı Mayıs ayı itibarıyla Türkiye'deki toplam kurulu güneş enerjisi gücü 22.638 MW seviyesine ulaşmış olup, bu değer ülke genelindeki toplam kurulu gücün %19’una denk gelmektedir.

GES Santral Sayısı: 2025 yılı itibarıyla Türkiye genelinde toplam 34.010 adet güneş enerjisi santrali (GES) bulunmaktadır. Bu santrallerin büyük çoğunluğu lisanssız kategoride olup, konut, tarım arazisi, sanayi çatısı ve ticari tesis gibi öz tüketim odaklı çözümler üzerine kurgulanmıştır. Lisanslı GES yatırımları ise genellikle büyük arazi tipi santraller şeklinde hayata geçirilmektedir.

Güneşlenme Potansiyeli Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün 2004–2021 yılları arası ölçümlerine göre, Türkiye’nin yıllık ortalama küresel güneşlenme süresi 2.738 saat, ortalama günlük global radyasyon değeri ise 4,2 kWh/m²/gün civarındadır.

Aşağıdaki harita, Türkiye genelindeki güneşlenme potansiyelini göstermektedir. Ülkenin güney kesimleri özellikle yüksek güneş radyasyonu ile öne çıkarken, İç Anadolu ve Ege bölgeleri de güçlü bir potansiyele sahiptir. Karadeniz’in doğu kıyıları ise diğer bölgelere kıyasla daha sınırlı güneşlenme değerlerine sahiptir.


Harita 1: Uzun Yıllar (2004–2021) Ortalama Global Güneş Radyasyonu Dağılımı (kWh/m²/gün)


BÖLÜM – 4
ELEKTRİK ENERJİSİNİN ÜRETİMİNDEKİ SORUNLAR:

2025 yılı itibarıyla Türkiye’nin enerji üretiminde toplam kurulu gücü 119.271 MW seviyesine ulaşmış, yenilenebilir kaynaklar elektrik üretim portföyünde önemli bir yer edinmiştir. Ancak, gerek arz güvenliği gerek üretim verimliliği bakımından enerji sektöründe bazı yapısal sorunlar halen varlığını sürdürmektedir. Bu sorunlar dört ana başlık altında özetlenebilir:

Enerji Arz Güvenliği ve Jeopolitik Etkiler: Elektrik üretiminde kullanılan bazı enerji kaynaklarının dışa bağımlılığı, küresel piyasalarda yaşanan dalgalanmalardan etkilenmeye açık bir yapı oluşturmaktadır. Özellikle doğalgaz gibi ithal girdilere dayalı üretim modellerinde, uluslararası enerji fiyatları ve tedarik zinciri gelişmeleri üretim maliyetleri üzerinde etkili olabilmektedir. Bu durum, yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarının önemini daha da artırmakta, güneş, rüzgâr ve hidroelektrik gibi kaynakların sisteme entegrasyonu stratejik bir avantaj sağlamaktadır.

Mevsimsel ve Meteorolojik Faktörler:  İklim koşullarına bağlı olarak bazı enerji kaynaklarında dönemsel dalgalanmalar yaşanabilmektedir. Özellikle hidroelektrik üretimde, yağış miktarları ve su seviyeleri enerji üretimini doğrudan etkileyebilmektedir. Aynı şekilde rüzgâr ve güneş gibi kaynaklarda da iklimsel faktörler, üretim tahminlerini ve planlamayı dinamik hale getirmektedir. Bu sebeple, üretim portföyünün çeşitlendirilmesi ve enerji yönetiminde esnek sistemlerin kurulması, arz-talep dengesinin sağlanması açısından önem taşımaktadır.

Türkiye, karbon emisyonlarının azaltılması ve temiz enerjiye geçiş hedefleri doğrultusunda ciddi bir dönüşüm sürecinden geçmektedir. Fosil yakıtların üretimdeki payı yıllar içerisinde azalmakta olup, sürdürülebilir enerji kaynaklarının sistemdeki rolü giderek artmaktadır.

Bu dönüşüm süreci, hem çevresel hedeflere ulaşılması hem de gelecek nesillere daha yaşanabilir bir dünya bırakılması açısından önemli bir fırsat sunmaktadır. Bu çerçevede elektrik üretimindeki dönüşüm politikaları sürdürülebilirlik ilkesiyle şekillenmekte, enerji sektörü, çevresel etkileri azaltmaya yönelik stratejik adımlarla daha dirençli bir yapıya kavuşmaktadır.


BÖLÜM - 5
GÜNEŞ ENERJİSİNE NEDEN İHTİYAÇ DUYULMAKTA?

Güneş enerjisi, yalnızca çevresel faydaları ile değil, ekonomik, stratejik ve teknik açılardan da önemli avantajlar sunan bir enerji kaynağıdır. Türkiye’nin artan enerji talebi, küresel, jeopolitik belirsizlikler ve enerji dönüşüm hedefleri göz önünde bulundurulduğunda, güneş enerjisinin sistematik olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede güneş enerjisinin çevresel etkileri, tüketim eğilimleriyle ilişkisi, stratejik önemi ve teknik uygulama kolaylıkları gibi farklı boyutlarıyla ele alınması büyük önem arz etmektedir. Aşağıda bu konulara ilişkin temel başlıklar detaylandırılmıştır:

Güneş Enerjisi: Temiz, Yerli ve Sürdürülebilir: Güneş enerjisi, doğrudan yerli kaynağa dayalı, karbon salınımı içermeyen, sessiz, atıksız ve geri dönüştürülebilir ekipmanlarla kurulabilen bir üretim yöntemidir. GES ler kurulum sonrası çevreye zarar vermez, doğa ile uyumlu bir üretim yapısı sunar. Bu durum, iklim değişikliğiyle mücadelede önemli katkılar sunmaktadır.

Artan Elektrik Tüketimi ve GES’lerin Rolü: Türkiye’de sanayileşme, kentleşme, dijitalleşme ve elektrikli araçlar gibi yeni teknolojilerin gelişimiyle birlikte kişi başı elektrik tüketimi her yıl artış göstermektedir. GES ler, artan bu enerji ihtiyacının karşılanmasında yerli kaynaklarla çözüm sunmakta, aynı zamanda tüketici düzeyinde öz tüketim uygulamalarıyla şebeke üzerindeki yükü de azaltmaktadır.
 
Jeopolitik Risklerden Bağımsız Enerji Güvencesi: Güneş enerjisi, dış tedarik ihtiyacı gerektirmemesi ve işletme sürecinde ithalata bağımlı olmaması sebebiyle enerji arz güvenliği açısından kritik bir alternatiftir. Küresel krizlerin, savaşların ve ekonomik yaptırımların enerji sistemleri üzerindeki baskısı düşünüldüğünde, güneş gibi öngörülebilir ve güvenilir kaynaklara yönelmek kaçınılmaz hale gelmektedir.

Tüketim Noktasına Yakın Üretim İmkânı: Güneş enerjisi sistemleri, çatılarda, arazilerde, tarım alanı üstü uygulamalarda veya sanayi tesislerine entegre biçimde kurulabilir. Bu yönüyle, tüketim merkezine yakın üretim yapılmasını sağlayarak hem enerji iletim kayıplarını azaltmakta, hem de sistem işletme maliyetlerinde tasarruf sağlamaktadır.


BÖLÜM - 6
GÜNEŞ ENERJİ SANTRALLERİNİN KURULUM MALİYETLERİ  

2025 yılı itibarıyla güneş enerji santrallerinin (GES) kurulum maliyetlerinde önceki yıllara kıyasla ciddi düşüşler yaşanmış, sektör geneli açısından daha ulaşılabilir yatırım koşulları oluşmuştur. Özellikle panel teknolojilerindeki gelişmeler, inverter verimliliklerinin artması, konstrüksiyon sistemlerinin hafiflemesi ve yerli üretim oranlarının yükselmesi bu maliyet düşüşünde önemli rol oynamıştır.

Ortalama Yatırım Maliyeti: 2025 yılında, arazi tipi bir güneş enerji santralinin yatırım maliyeti, kapasiteye, kullanılan malzeme kalitesine, bölge coğrafyasına ve bağlantı altyapısına bağlı olarak MW başına ortalama 350.000 ila 550.000 ABD Doları arasında değişmektedir. Çatı uygulamaları için bu tutar daha düşük olabilmekte, sanayi çatıları ve öz tüketim sistemleri açısından yatırım geri dönüş süreleri daha kısa olabilmektedir. Bu maliyet aralığı, 2016 yılına kıyasla yaklaşık %60 oranında bir düşüşe işaret etmektedir. Aynı kapasitede bir santral 10 yıl önce neredeyse 1 milyon USD ’nin üzerinde bir yatırımla kurulabiliyorken, bugün çok daha düşük bütçelerle hayata geçirilebilmektedir.

İşletme ve Bakım Giderleri: GES ler işletme döneminde düşük maliyetli sistemler olarak öne çıkmaktadır. Yıllık bakım, temizlik, güvenlik ve sigorta giderleri toplamı yatırımın %1–2’si arasında değişmekte olup, bu durum özellikle küçük ve orta ölçekli yatırımcılar için uzun vadeli işletme kararlılığı sunmaktadır.

Sonuç olarak, düşen kurulum maliyetleri ve yükselen panel verimlilikleri sayesinde 2025 itibarıyla GES yatırımları, hem bireysel hem kurumsal yatırımcılar için daha kısa sürede geri dönen ve düşük işletme yükü taşıyan modeller haline gelmiştir.


BÖLÜM – 7
GÜNEŞ ENERJİ SANTRALLERİNDE MEYDANA GELEN RİSKLER VE HASAR ÇEŞİTLERİ:

Güneş enerji santrallerinde, yangın, fırtına, kar yükü, dolu, hırsızlık, kötü niyetli müdahaleler ve aşırı voltaj gibi çeşitli nedenlerden hasarlar oluşabilmektedir. Bu hasar türleri arasında aşırı voltaj kaynaklı oluşan hasarlar risk frekansı yüksek hasar türü olarak değerlendirilmiştir. “Diğer hasarlar” başlığı altında ise; kemirgen zararları, yorgun mermi, panel yüzeyinde oluşan hotspotlar, yapısal bozulmalar, konstrüksiyon paslanma, zeminde oturma ve doğal afetler (deprem, sel - su taşkını toprak kaymaları, kaya düşmeleri vb.) benzeri hasar türleri yer almaktadır.

Bu veriler yalnızca işletme güvenliğini artırmakla kalmaz, aynı zamanda sigorta şirketleri için poliçe tanziminde risk önceliklerinin belirlenmesine de katkı sağlar.


Hasar Tip ve Sıklığına Göre Dağılım

Meydana gelen hasarların giderilme maliyetleri incelendiğinde ise, frekansı düşük olmakla birlikte en yüksek giderme maliyetine sahip hasar türünün yangın hasarları olduğu görülmektedir. Hasar gidermeye yönelik maliyet dağılımı aşağıdaki grafikte gösterilmiştir.

Hasar Giderme Maliyetlerine Göre Dağılım

Güneş enerji santrallerinde meydana gelen hasar türleri, yalnızca doğa kaynaklı afetlerle sınırlı olmayıp, sistemin mühendislik detaylarından saha uygulama hatalarına kadar uzanan geniş bir yelpazede değerlendirilmektedir. Sahada sıkça karşılaşılan fiziksel ve yapısal sorunlar, genellikle kurulum aşamasında alınmayan teknik önlemlerden, çevresel koşullara uygun olmayan malzeme seçiminden ya da periyodik bakım eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Aşağıda sıralanan alt başlıklarda, güneş enerji santrallerinde sık gözlemlenen risk unsurları, bu unsurların neden olduğu hasar türleri ve bu hasarların sistem performansı üzerindeki etkileri detaylı olarak ele alınmaktadır. Her bir başlık, farklı bir yapısal veya çevresel risk türünü kapsamaktadır.

a. İnşaat İşleri:

Zemin yapısı, etki eden rüzgar yönü / açısı, konstrüksiyon bağlantı şekli, statik hesaplar inşaat işleri sırasında dikkate alınacak en önemli unsurlardır. Güneş Enerji Santralinin kurulacağı sahalar bu anlamda gerçekçi, analiz ve ölçüme dayalı bir fizibilite çalışmasına ihtiyaç duyar. Bu çalışmanın amacı, sahada paneller için yapılacak temelin özelliklerini belirlemek ve böylece taşıyıcı konstrüksiyonun imalat tür ve özellikleri açsısından başarılı seçimler yapılabilmesini sağlamaktır.

Temeller, üzerine binecek ağırlığa ve bölgenin rüzgâr özelliklerine uygun olmalıdır. Bu çalışmanın fizibilite aşamasında en gerçekçi simülasyonla değerlendirilmesi, işletme döneminde karşılaşılan hasar tür ve sayısını doğrudan etkiler.

Farklı tipte temeller (beton temel, kazık, mini kazık, vs.) farklı arazi tiplerine uyumludur. Sığ temeller, beton temel gibi kayalıklı ve agrega barındıran araziler için uygun olabilir. Derin temeller, kazık ve mini kazık gibi sıkışık olmayan ve mevsimsel etkilerle değişikliğe uğrayabilen araziler (killi topraklar, su tabakasına yakın araziler) için uygun olabilir. Kısaca, arazinin yapısı hem yatırım maliyetini hem işletme dönemi risklerini doğrudan etkileyeceğinden imalatın araziye uyumu öne çıkar.



Fotoğraf -1

Zemin yapısı, rüzgârın açısı, konstrüksiyon bağlantı şekli, statik hesaplar gibi faktörlerin inşaat işleri sırasında dikkate alınmaması durumu, 1 numaralı fotoğrafta görüldüğü gibi paneller üzerinde ve taşıyıcı yapıda ağır hasarlarla kendini gösterir.

Enerji panelleri taşıyıcı yapıya doğru şekilde monte edilmemiş olabilir, bu yüzden taşıyıcıya sığmayabilir. Örneğin 2 numaralı fotoğrafta, taşıyıcı yapının aşığı eğilmiş ve tam montaj sağlanamamıştır. Bu gibi durumlarda bir dış etkene bile ihtiyaç olmaksızın güneş paneli yerinden kurtularak geri dönüşü olmayacak şekilde hasar görebilir.


Fotoğraf -2

Güneş panelleri, üretici teknik dokümanlarında belirtilen kurallara uygun olarak genellikle uzun kenarlarından taşıyıcı sistemlere monte edilmelidir. Resim 1’de de görüldüğü üzere, panelin uzun kenarından desteklenmesi, üretici firmalar tarafından mekanik stabilite açısından önerilen yöntemdir.

Bazı üreticiler kısa kenar montajına teknik olarak izin vermez. Bunun temel nedeni; kar yükü, rüzgâr basıncı ve termal genleşme gibi dış etkenlerin paneller üzerinde oluşturduğu mekanik stresin, destek noktalarının yerleşimine bağlı olarak değişkenlik göstermesidir.
Kısa kenardan yapılan montajlarda:

• Panel camı üzerinde düzensiz yük birikimi oluşabilir.
• Panel çerçevesi deformasyona uğrayabilir.
• Uzun vadede mikro-çatlak ve cam kırılması gibi sorunlar gözlenebilir.

Bu nedenle montaj sırasında, panel üretici kataloğunda belirtilen montaj şemasına kesinlikle uyulmalı, taşıyıcı sistem tasarımı da bu yönde optimize edilmelidir. Aksi halde üretici garantisi geçersiz hale gelebilir ve yapısal hasar riski artabilir.


Resim -1

Malzeme Uyumsuzluğu ve Galvanik Korozyon Riski:

Güneş paneli sistemlerinde çerçeve, taşıyıcı konstrüksiyon, bağlantı elemanları (vida, pul, somun) ve topraklama aparatları gibi bileşenlerin birbirleriyle malzeme açısından uyumlu olması büyük önem taşımaktadır. Farklı metallere ait yüzeyler temas ettiğinde, özellikle nemli ve açık arazi koşullarında galvanik korozyon riski ortaya çıkmaktadır.

Fotoğraf-3 ’de, topraklama bağlantı vidasında başlayan bir noktasal paslanma gözlemlenmektedir. Bu tür yerel korozyonlar, iletkenliğin zayıflamasına ve topraklama hattının güvenliğini tehlikeye atacak risklerin oluşmasına neden olabilir.
Bu bağlamda, şunlara dikkat edilmelidir:

• Farklı metalleri doğrudan temas ettirmemek, gerekiyorsa yalıtkan ara malzeme veya uygun conta kullanmak
• Alüminyum çerçevelerle çelik bağlantı yapılacaksa, üreticinin önerdiği montaj şeması ve ayırıcı rondela sistemlerini tercih etmek
• Topraklama bağlantılarında paslanmaz vida ve yalıtım rondelası kullanmak
• Tüm bağlantılar için çift yönlü tork kontrolü ve uygun sıkma momenti uygulamak

Bu tür detaylar küçük görünmekle birlikte, santral ömrü boyunca sistemin dayanıklılığı, performansı ve bakım maliyetleri gibi faktörlerin yanı sıra, işletme döneminde bir dış etken olmadan ortaya çıkan zamana bağlı arızalarda da doğrudan belirleyici olmaktadır.


Fotoğraf -3

Termal Genleşme Boşlukları ve Montaj Detayı:

Güneş panellerinin üzerine monte edildiği taşıyıcı sistemler ve bağlantı elemanları, dış ortam koşullarına bağlı olarak gün içinde ve mevsimsel olarak sıcaklık değişimlerine maruz kalmaktadır. Bu durum, özellikle alüminyum ve çelik gibi metallerde boyuna ve enine yönlerde genleşme meydana gelmesine yol açar.
Montaj sistemleri bu genleşmeye uygun şekilde tasarlanmadığında, aşağıdaki olumsuz durumlar ortaya çıkabilir:

• Panel çerçevesinde çatlama veya bükülme
• Vida veya cıvatalarda sıkma kaybı ve gevşeme
• Bağlantı noktalarında gerilme kırıkları
• Panellerin taşıyıcı sistemden boşa çıkması veya yer değiştirmesi

Bu risklerin önüne geçmek için, panel dizileri arasında Fotoğraf 4’de görüldüğü gibi belirli aralıklarla boşluk bırakılması en yaygın ve etkili yöntemdir. Uygulamada, her 10–15 metrelik panel dizisi sonunda 2–5 cm’lik genleşme boşluğu bırakılması önerilir.

Not:

• Bu boşluklar hem yatay hem dikey yönde sağlanmalı, sistem yapısal olarak “modüler” şekilde tasarlanmalıdır.
• Termal analiz verileri dikkate alınarak panel üreticisinin teknik dökümanlarında belirtilen maksimum lineer genleşme katsayıları göz önünde bulundurulmalıdır.
• Alüminyum profillerde ortalama genleşme katsayısı: ~23 µm/m·K olarak kabul edilebilir.
• Bu hesaplamalara göre 20 metre uzunluğundaki bir profil, sıcaklık farkı 40 °C olduğunda yaklaşık 18 mm uzayabilir.

Yukarıda belirtilen hususlar bakımından, genleşmeye izin vermeyen sabit yapılar yerine genleşme aralığı düşünülmüş esnek bağlantılar tercih edilmeli, bu boşlukların inşaat sırasında gözle ve şablonla kontrolü sağlanmalıdır.


Fotoğraf 4

b. Kar Yükü:

GES projelerinde, kurulum sahasının kar yükü değeri mutlaka dikkate alınmalı ve uygun panel ile taşıyıcı sistem seçimi yapılmalıdır. Özellikle 1000 metre üzerindeki rakımlarda veya yıllık kar yükü yüksek bölgelerde, düşük dayanımlı ince film paneller kullanıldığında panel yüzeyinde kalıcı deformasyonlar meydana gelebilir.

Fotoğraf 5’de, kar yükü nedeniyle panel yüzeyinde oluşmuş gözle görülür çökme ve yüzey deformasyonu örneği yer almaktadır. Bu tür durumlar genellikle panelin yük taşıma sınırının aşılması, yetersiz taşıyıcı destek aralığı ya da düşük eğim nedeniyle karın tahliye edilememesi gibi nedenlerle ortaya çıkar. Normal şartlarda teknik analizleri yapılmış, doğru malzeme seçimi ve yönergelere uygun montajla devreye alınmış bir GES’te kar yağışı bir risk değilken, bu imalat teknikleri önemsenmediğinde her kar yağışı bir risk haline gelecektir.
Panel deformasyonları sadece fiziksel yapıyı zedelemekle kalmaz, aynı zamanda panel hücrelerinin elektriksel verimini düşürür ve nem – ısı geçişlerine açık hale getirerek panel ömrünü kısaltır.

Fotoğraf -5
 

c. Dolu Hasarları:

Dolu yağışı, güneş panelleri için en yaygın ve ani hasar nedenlerinden biridir. Özellikle büyük çaplı (≥20 mm) ve yüksek yoğunluklu dolu taneleri, cam yüzeye sahip tüm panel tiplerinde ciddi fiziksel zararlara yol açabilmektedir.

Fotoğraf 6’da, dolu tanelerinin panel yüzeyinde oluşturduğu noktasal darbe izleri ve yüzey bozulmaları net şekilde görülmektedir. Dolu hasarları genellikle aşağıdaki etkileri doğurur:

• Panel camında kırık veya çatlak oluşumu
• Hücre üzerinde mikro-çatlaklar ve verim kaybı
• Su ve nem geçişine açık hale gelme
• Panelin izolasyon direncinin düşmesi
• Zamanla kısa devre veya artan “hot spot” riski

Bu tür hasarlar, her ne kadar bazı panellerde dışarıdan bakıldığında görünmeyecek kadar mikro düzeyde olsa da, termal kamera taramaları veya I-V current testleriyle kolaylıkla tespit edilebilmektedir.


Fotoğraf -6

d. Malzeme Hataları – İmalat Kusurları:

Güneş panellerinde zamanla ortaya çıkabilen bazı görsel ve yapısal bozulmalar, üretim hatalarından veya mikro çatlak gibi dış etkilerden kaynaklanabilir. Bu tür kusurlar genellikle panelin performansını doğrudan etkileyebilir ve enerji üretiminde düşüşe neden olabilir.

En sık karşılaşılan imalat kaynaklı kusurlar arasında:

• “Snail tracks” olarak adlandırılan salyangoz izleri
• Hücre çatlakları ve mikro-kırıklar
• Panel camında sararma, lekelenme veya laminasyon hataları
• EVA (etilen vinil asetat) tabakasının UV etkisiyle zamanla renk değiştirmesi
• Hücre kenarlarında oksitlenme ve nem geçişi

Fotoğraf 7’de, panel yüzeyinde oluşan salyangoz izleri ve mikro düzeyde çatlama izleri net şekilde görülmektedir. Bu tip kusurlar:

• Genellikle panel üretimi sırasında meydana gelen hücre gerilim hataları,
• Nakliye veya montaj sırasında oluşan mekanik zorlanmalar,
• Ya da zamanla gelişen termal döngü hasarları sonucunda oluşur.

Bazı durumlarda bu kusurlar yalnızca görsel bozulmaya yol açarken, çoğu zaman panelin veriminde düşüş, by-pass diyot arızası veya “hot spot” oluşumuna da neden olabilir.


Fotoğraf -7

Üretim aşamasında güneş panellerinde oluşan imalat hataları, panellerin kullanımı sırasında beklenen ömürden daha kısa sürede aşınmasına neden olabilir. Güneş panelleri çalışmaya başladıktan birkaç yıl sonra (hatta belki birkaç ay veya hafta sonra) panellerdeki bu kusurlar belirginleşir.

Bu kusurlardan biri LID (Işıkla Tetiklenen Bozulma)’dır. Panel üretimi aşamasında p-tipi silikonun bor ile beslendiği durumlarda meydana gelebilen bu etki (n tipi silikonda LID etkisi görülmez), silikon kristal içerisinde kalan oksijen atomları ile silikon dopinginde kullanılan bor atomlarının reaksiyonu sonucu oluşur ve hücrenin nominal gücü %1 ila %4 arasında düşer. Bu durum panel çalışmasının (solar ışınım altında kalmasının) ilk birkaç saati içerisinde gerçekleşir. Sistemin performans hesabı yapılırken LID’den kaynaklanan azalma mutlaka hesaba katılmalıdır.

Panellerde görülen bir diğer kusur da PID (Potential Induced Degradation - Potansiyele Bağlı Bozulma)”dır. Hücre üretiminde kullanılan teknolojiye ve hücrenin kaplamasına bağlı olarak, cam yüzeyden kopan Na+ fotovoltaik panellerin performansının azalmasına neden olabilir. Üreticiler panellerini PID etkisine karşın test etmeli ve PID’ den kaynaklanan performans azalması için garanti vermelidirler.

Fotoğraf -8, PID etkisi görülen birçok panelin “electroluminescence” (elektro ışıma) görüntüsünü göstermektedir. Tamamen siyah olan hücreler, PID kusurunun oluştuğu hücrelerdir. Bazı harici yöntemlerle PID etkisi azaltılabilir, fakat bu yöntemlerin verimliliği hala ispatlanmış değildir.


Fotoğraf -8

Güneş panellerinde mikro-çatlaklar olmamalıdır. Üretim sonrası yapılan testlerde mikro-çatlak görülmese bile, panellerin nakliye sırasında veya sonrasında dikkatsizce taşınması da panellerde mikro-çatlaklar oluşmasına neden olabilir. Darbelerden veya titreşimden kaynaklanabilecek mikro-çatlaklar zamanla panelin performansını düşürebilir. Genelde gözle görülemeyen mikro-çatlaklar, “electroluminescence” (elektro ışıma) testi ile tespit edilebilir. Aşağıdaki siyah alanlar mikro-çatlakların görüldüğü alanlardır.


Fotoğraf -9

Bu mikro-çatlaklar ilk başta enerji üretimini direkt etkilemeyebilir, ancak panelin çalışmaya başlamasından ilk birkaç ay sonra hücrelerin istenmeyen sıcaklıklara (100 C den bile fazla olabilir) çıkmasına ve bu denli yüksek sıcaklık ise termal genleşmenin sebep olacağı stresten dolayı panel camının kırılmasına neden olabilir.


Fotoğraf -10

f. Yangın:

GES sistemlerinde bağlantı noktalarındaki gevşeklik, zayıf sıkma veya iletken-konnektör uyumsuzlukları, lokal ısınmaya ve zamanla yangın riskine neden olabilir. Bu durum ayrıca verim kaybı ve voltaj dengesizliklerine de yol açar.

Fotoğraf -11, termal kamerayla çekilmiş iki örneği göstermektedir:

• Sol görüntüde, zayıf bağlantılı bir kablonun sıcaklığı 69,5 °C’dir ve diğer kabloların sıcaklığından belirgin şekilde yüksektir.
• Sağdaki görüntüde ise, pano baralarında dengesiz ısınma gözlenmektedir.

Not:

• Gevşek bağlantılar: aşırı ısınma + yangın riski
• Yılda en az 1 kez termal kontrol önerilir
• Torklu sıkma ve periyodik bakım yapılması zorunludur

Fotoğraf -11

Yük altında iken sigortanın sökülmesi gibi durumlarda ortaya çıkan elektrik şoku ciddi risk oluşturur ve ekipmanın tahrip olmasına neden olabilir. DC devrelere herhangi bir müdahale yapılmadan önce mutlaka enerjisi kesilmelidir.


Fotoğraf -12

Yangın Güvenlik Önlemleri:

Güneş enerji santrallerinde meydana gelen yangınların büyük çoğunluğu elektrik kaynaklıdır. Bu nedenle yangına müdahale yöntemleri, klasik yapı yangınlarından farklı olarak özel önlemlerle ele alınmalıdır. Santrallerde alınması gereken temel yangın güvenlik önlemleri şunlardır:

• Trafo köşklerinde yangın algılama ve erken uyarı sistemlerinin kullanılması,
• Olası bir yangında ilk müdahalenin yapılabilmesi için portatif yangın söndürücülerin, sahada stratejik noktalara yerleştirilmesi,
• İnverter odaları gibi kritik öneme sahip bölümlerde otomatik gazlı söndürme sistemlerinin konumlandırılması,
• Tasarım ve yerleşim sürecinde NFPA veya FM Global gibi uluslararası standartlara uygun yangın güvenlik kurallarına riayet edilmesi,
• Santral personeline düzenli ve uygulamalı yangın eğitimi verilmesi,
• İtfaiye birimiyle koordinasyonun önceden planlanması ve senaryolu tatbikatlarla desteklenmesi.
• Arazi tip GES lerde masalar arası bitki örtüsünün çok uzamadan ve kurumadan belli periyotlarda temizlenmesi (Hem panellerde gölgelenmeye bağlı verim düşüşünde, hem de olası bir yangının yayılmasında etkili olacağı için, özellikle dikkate alınması gereken bir faktördür.)
• Çatı tipi GES lerde, GES sisteminin üzerine kurulduğu çatı altındaki yapıda ne tür bir faaliyette bulunulduğunun, hem yangın riski hem diğer arızalar için öncelikli olarak değerlendirilmesi (Örneğin çatı seviyesinde yanma-parlamaya müsait gaz çıkışının olduğu veya çatı seviyesinde ekstra ısınmaya neden olan, yeterli yapı içi tahliye sistemleri bulunmayan endüstriyel yapılarda çatıdaki GES ’in bu faaliyet çıktılarından etkilenmesi kaçınılmazdır.)

Özellikle sistem elemanlarında beklenmeyen ısı artışının ön izlemeye tabi olması, pek çok olayın alevli yangına dönüşmesini engelleyecektir. Olası bir yangın durumunda karşılaşılan en büyük problem, yangına müdahalenin yapılamaması sebebiyle hasar boyutunun artmasıdır. Bu nedenle olabildiğince otomatik söndürme sistemlerinin kullanılması ve itfaiye birimleri ile koordinasyonun özenle yapılması kayıp miktarlarını azaltacaktır.

f. Hırsızlık

Güneş enerji santrallerinde bulunan, başta kablolar ve elektronik ekipmanlar olmak üzere maddi değeri olan kıymetler güneş enerji santrallerini hırsızlar için cazibe merkezi haline getirmektedir. Özellikle inşaat / montaj dönemlerinde kablolarda enerji olmaması sebebiyle hırsızlık hasar frekansları daha yüksektir. Ancak bu durum işletme döneminde hırsızlık hadiselerinin meydana gelmeyeceği anlamı taşımamaktadır. Güneş enerji santrallerinde alınması gereken hırsızlık önlemleri;
 

• Tel çitler
• Kapalı devre kamera sistemi
• Santral büyüklüğü ile orantılı sayıda güvenlik personelleri
• Aydınlatma
• GES çevresinde harekete duyarlı sensör kullanımı vb. olarak sıralanabilir.

Söz konusu önlemler alınırken özellikle tel çit uygulamalarında hata yapılmaktadır. Santralin etrafının çevrilmesinde iki amaç vardır: santrali hırsızlık ihtimaline karşı korumak ve daha önemlisi dışarıdan girebilecek yetkisiz-bilgisiz kişileri veya hayvanları elektrik çarpmalarına karşı korumak. Tel çitin özensiz çekilmesi veya tel çitte açılan basit bir delik onu kullanışsız hale getirebilir.


Fotoğraf -13

g. Drenaj Eksikliği ve Su Teması Etkileri:

Su erozyona ve heyelana neden olabilir ve beton temelin yer ile bağlantısını büyük oranda kesebilir, kırıklara neden olabilir. Beton temelde meydana gelen kırıklar yapıları birbirinden ayırabilir, güneş panellerin kırılmasına bile neden olabilir. Tüm bunlar arazi yapısı ve meteorolojik verilerle uyumlu drenaj imalatlarının önleyebileceği risklerdir.


Fotoğraf -14

Eviricileri, transformatörleri, veri izleme sistemlerini ve diğer ekipmanları içeren servis binaları elektriksel arızaları engellemek ve ekipmanın zarar görmesinin önüne geçmek için su geçirmez olmalıdır. Bina içine su girmesine sebep olabilecek muhtemel açıklıklar kapatılmalıdır.


Fotoğraf -15

h. Kablolama Hatalarının Etkileri:

Kablo tavasının drenaj kanalına çok yakın olması, drenaj kanalı yapılırken kablo tavasının üzerine çimento teması gibi durumlar, sahada karşılaşılan bazı imalat hatalarındandır. Kablolar açık hava kullanımına uygun olarak dizayn edilmiş olsa bile, çimento gibi yapı malzemelerinin kablolara bulaşması, kablo yalıtımının deformasyonuna ve dış etkenlere (düşük veya yüksek sıcaklık, buzlanma vs.) karşı daha korunmasız hale gelmesine neden olabilecektir.


Fotoğraf -16

Yer altına montajı yapılan kablolar, donma derinliğinden dolayı belirli bir seviyenin altına gömülmelidirler. Ortam sıcaklığında oluşabilecek aşırı değişimler kablo uzunluğunu değiştireceğinden, kabloların zarar görmesine neden olabilir. Kabloların gömülü olabileceği minimum derinlik iklim şartlarına ve yönetmeliklere göre farklılık gösterebilir.


Fotoğraf -17

i. Bakım Etkisi:

Özellikle fabrikalara, çöl veya sahil gibi kumlu alanlara yakın güneş enerji santrali kurulumlarında, güneş panellerin tozlanma riski dikkate alınmalıdır. Bölgeye göre değişmekle birlikte, panel yüzeyinin temizlenmesi için sadece yağış yeterli olmayabilir. Tozlanmaya bağlı kayıplar %20’lere hatta daha yüksek oranlara bile çıkabilir. Böyle durumlarda, panellerin temizliği programlı olarak yapılmalıdır. Panellerin temizliği yapılırken kimyasallar kullanılmamalıdır, aksi takdirde panel camının kaplaması ile reaksiyona girip kalıcı hasar oluşturabilir. Örneğin çimento üretim tesislerinin, demir- çelik üretim tesislerinin hemen yakınında araziye veya tesis binasının çatısına kurulmuş GES ler için, fizibilitede bölgesel ışıma ne kadar iyi olursa olsun, aşırı derecede düşük üretim ve sık arızaların temel sebebi açıkça tozlanmadır.


Fotoğraf -18

Bakım çalışmaları planlanırken gözle görülmesi mümkün olmayan süreksizliklerin de tespit edilerek giderilmesi, iş kalemi olarak bakım planı kapsamına alınmalıdır. Gözle görülemeyen süreksizliklerin tespiti için farklı yöntemler bulunmakla birlikte, termal kamera incelemeleri en aktif yöntemlerden birisidir.


Fotoğraf -19

Bakım çalışmalarının süreklilik arz etmesi, santral verim stabilitesinin sağlanması ve hasar önleme hususlarında önemli rol oynamaktadır. Bu nedenle profesyoneller ile bakım sözleşmelerinin devreye alınmış ve uygulanıyor olması risk yönetimi açısından pozitif etki yaratacaktır.

j. Gölgeleme Kaynaklı Verim Düşüşü ve Diğer Etkileri: 

Güneş panellerine düşen gölgeler doğrudan üretim kaybına yol açar. Bu nedenle sistem tasarımı yapılırken hem sabit yapılar (örneğin duvar, kamera direği) hem de doğal unsurlar (ağaç, yüzey habitatı ve bitki örtüsü vb.) dikkatle değerlendirilmelidir. Fotoğraf -20 ve 21’de çevre yapılarının gölgeleme kaynaklı etkileri açıkça görülmektedir.

Panel altlarında başlangıçta olmayıp işletme döneminde kontrolsüzce büyüyen otlar ve yabani bitkiler de zamanla gölgeleme oluşturarak verimi düşürür ve yangın riski yaratır (Fotoğraf -22)

Çevre Yapıların Gölgeleri


Fotoğraf -20

Kamera Sistemlerinin Gölgeleri


Fotoğraf -21

Otlar ve Bitkiler


Fotoğraf -22


BÖLÜM - 8
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Güneş enerji santralleri, kurulumundan işletme sürecine kadar çok çeşitli risk faktörlerine maruz kalan kompleks mühendislik sistemleridir. Bu bültende yer verilen teknik değerlendirmeler, saha gözlemleri ve sigortacılık uygulamaları dikkate alındığında; GES projelerinde yalnızca üretim performansının değil, aynı zamanda risk yönetiminin de bütünsel olarak ele alınması gerektiği açıkça görülmektedir. Sahada meydana gelen hasar türleri incelendiğinde; yangın, aşırı voltaj, dolu, kar yükü, taşıyıcı sistem hataları, ekipman bozulmaları ve su teması gibi etkenlerin öne çıktığı, yangının ise hem oluşma frekansı hem de giderilme maliyeti açısından en kritik faktör olduğu değerlendirilmiştir.

Santrallerin sürdürülebilirliği için yalnızca enerji üretim potansiyeli değil, oluşabilecek risklere karşı hazırlıklı olunması da önemlidir. Bu noktada sigorta poliçeleri sadece finansal güvence sağlayan yapılar değil, aynı zamanda teknik risklerin analiz edilerek önlenmesine katkı sunan stratejik araçlardır. Güneş enerji santrallerinde uygulanacak sigorta yapısının, yatırımın her aşamasını kapsayacak şekilde kurgulanması gerekir. Ekipmanların nakliyesiyle başlayan süreç, inşaat ve montaj sırasında oluşabilecek mekanik, statik veya çevresel hasarları teminat altına alan tüm riskler poliçesiyle devam etmeli, işletme sürecinde ise yangın, ekipman arızası, aşırı voltaj, şebeke kaynaklı kesintiler ve dış müdahalelere karşı düzenlenmiş teminatlarla desteklenmelidir.

Özellikle iş durması ve kâr kaybı teminatları, üretim sürekliliğinin bozulduğu durumlarda büyük önem taşımaktadır. Bu tür poliçelerde hasarın garanti kapsamında olup olmadığı dikkatle analiz edilmeli, elektriksel iletim hatları, trafo bağlantıları veya şebeke kaynaklı arızalarda üretimin aksamasının kaynağı doğru belirlenmelidir. Ayrıca inşaat döneminde yaygın görülen hırsızlık hadiseleri ve saha çevresinde yetersiz güvenlik önlemleri de poliçelerde özel teminat başlığı olarak değerlendirilmelidir.

Güneş enerji santrallerinin sigortalanma süreçlerinde resmi başvurular için gerekli belgeler arasında; tarım dışı kullanım izinleri, ÇED veya ÇET yazıları, EDAŞ görüşleri, TEDAŞ onayları ve kabul tutanakları yer almaktadır. Bu belgelerin eksiksiz temini, sigorta değerlendirmesinde şeffaflık ve doğruluk sağlar. Genel olarak sigortalı yapısı ve sigortalının risk kültürünün ölçülmesinde bakım ve tedarik sözleşmeleri ile geçmiş bakım, hasar raporlarının ve enerji üretim verilerinin incelenmesi, sigortalıya özgün ve santral için en efektif poliçenin elde edilmesine fayda sağlayacaktır. Türkiye’nin enerji ithalatına olan bağımlılığı düşünüldüğünde, güneş enerjisi gibi yerli ve sürdürülebilir kaynaklara yönelimin artması kaçınılmazdır. GES lerin düşük işletme maliyeti, kısa yatırım geri dönüş süresi ve öz tüketim imkânı sağlaması yatırımcıların ilgisini artırmakta, hem bireysel hem de kurumsal ölçekte yatırımlar hızla yaygınlaşmaktadır.

Sonuç olarak, bu bültenin temel amacı; teknik veriler ve saha deneyimlerinden hareketle, GES projelerinde karşılaşılan hasarlar ile GES’e özel risklerin irdelenerek poliçe tarafları için en efektif poliçenin üretimine katkı sağlamaktır. Yatırımın her aşamasında mühendislik bakış açısıyla oluşturulmuş, teminat kapsamı netleştirilmiş ve risk analiziyle desteklenmiş poliçeler, yalnızca yatırımcıyı değil, aynı zamanda sektörün sürdürülebilirliğini de güvence altına alacaktır.


BÖLÜM – 9
KAYNAKÇA

1. www.enerjiatlasi.com
2. http://makale.eceylan.com/
3. http://www.koronaenerji.com.tr/
4. www.gensed.org
5. www.epdk.org.tr
6. www.tedas.gov.tr
7. FV Sistemlerin Kalitesini Artırma ve Maliyetini Azaltma Kılavuzu, F. Martinez – Moreno, N. Tyutyundzhiev

***Bu bülten, konuyla ilgili çeşitli kaynaklardan derlenen bilgiler ile hasar ve risk alanındaki tecrübelerimiz çerçevesinde hazırlanmış olup, kendi görüşlerimizi içermektedir.

EKOL EKSPERTİZ MÜHENDİSLİK & RİSK GRUBU